Bezoek de meren van Titan!

(Dit bericht werd oorspronkelijk gepubliceerd op de In het diepe blog op Vkblog op 22 oktober 2010)


Er zijn plaatsen vol natuurpracht die nauwelijks bekend zijn. Neem nou Loki Patera Planetary Park op Io, waar je enorme lavameren kunt zien. Of neem de methaanmeren van Titan. Het is er weliswaar 93.7 Kelvin (of -179.5 °C), maar je kunt er eindeloos kajakken. Of windsurfen.

En vergeet vooral ook niet je souvenirs, gemaakt door Tyler Nordgren.

93.7 K (−179.5 °C)

Zonsverduistering gezien vanuit de ruimte.

(Dit bericht werd oorspronkelijk gepubliceerd op de In het diepe blog op Vkblog op 21 oktober 2010)

De zonnesatelliet Solar Dynamics Observatory neemt elke 3 minuten prachtige foto's van de Zon. En op een dag kwam de Maan langs. Jawel, dat is een gedeeltelijke zonsverduistering gezien vanuit de ruimte.

We gaan binnenkort meer exoplaneten zien

(Dit bericht werd oorspronkelijk gepubliceerd op de In het diepe blog op Vkblog op 19 oktober 2010)

Sinds de eerste exoplaneet ontdekt werd in 1995 zijn er ruim 500 planeten rond andere sterren ontdekt. Deze exoplaneten werden bijna allemaal gevonden door Doppler-verschuivingen in het licht van een ster of door minieme uitdoving van een ster als een planeet ervoor langs ging. Maar exoplaneten direct waarnemen, dat is heel moeilijk. Een gemiddelde ster is ongeveer een miljard keer zo fel en het overstraalt daarmee planeten. Het is wel een handvol keren gelukt om een grote planeet in beeld te brengen, maar dat was het dan.

Astronomen van de universiteit van Arizona (in Tuscon) hebben echter nu een doorbraak gemeld. Wat ze precies hebben gedaan is complex, maar het komt er op neer dat zij een methode hebben gevonden om de stralen van de ster weten te reduceren waardoor de veel zwakkere planeet gedetecteerd kan worden.


De planeet Beta Pictoris b in beeld gebracht met iets dat een "Apodizing Phase Plate coronagraph" wordt genoemd. Deze planeet was al bekend en was daarmee dus een goed testobject. De rimpelingen eromheen zijn diffractiepatronen. De methode werkt alleen op een helft van het beeld, zoals je kunt zien: aan de rechterkant de rimpelingen zijn duidelijk, en aan de linker kant zijn ze nagenoeg verdwenen. Je kunt twee foto's maken voor beide helften en daarmee de hele omgeving van de ster onderzoeken.

Met oudere technieken was het alleen mogelijk verre planeten in beeld te brengen, op afstanden zoals Neptunus tot de Zon. Neptunus staat bijvoorbeeld op 30 astronomische eenheden (de afstand van de Aarde tot de Zon) van de Zon. De planeet Beta Pictoris staat op slechts 7 astronomische eenheden van zijn ster. En de wetenschappers denken dat ze de methode nog verder kunnen verfijnen.

Daarom verwachten astronomen dat hiermee interessante tijden aan gaan breken. We kunnen weer de nodige ontdekkingen tegemoet gaan zien.

Bronnen: Bad Astronomy blog, Eurekalert.org.

ISS vliegt langs Venus

(Dit bericht werd oorspronkelijk gepubliceerd op de In het diepe blog op Vkblog op 13 oktober 2010)

Je hebt mensen met een telescoop en mensen met een telescoop die satellieten bekijken en ze zelfs fotograferen. Het ruimtestation ISS is een dankbaar onderwerp omdat het groot is. Maar.. hij is uit beeld voor je het weet.

En er zijn mensen zoals Theo Ramakers en Frank Garner, die met hun telescoop en camera precies op de goede plek op Aarde staan, op het juiste moment, om de transit van ISS over de planeet Venus vast te leggen.



Deze transit van ISS over de Zon van dezelfde heren mag er trouwens ook zijn:



Tenslotte laat deze video van een transit van ISS over de Maan zien hoe snel zo'n passage eigenlijk wel gaat.




Bron: Planetary Society blog, The Dutch Observatory.

Orbiter Space Simulator 2010 is uitgekomen

(Dit bericht werd oorspronkelijk gepubliceerd op de In het diepe blog op Vkblog op 7 september 2010)

Laatst weer eens de film 2001: A Space Odyssey gekeken. Wat een schitterende beelden zijn dat toch. Ik had niet gedacht dat ze een film uit 1968 in HD kwaliteit konden uitbrengen (op Blu-ray dan). Ongelofelijk hoe Stanley Kubric een vlucht over de Maan laat zien, terwijl er toen nog geen mens zo'n vlucht gemaakt had. Maar anno 2010 zit er ook wel iets jammers aan. Kon je nu maar echt voor je werk op een reisje naar de Maan gestuurd worden (retour a.u.b.).

Tegenwoordig kan iedereen zo'n vlucht maken. Alleen .. niet in het echt. Wel kan het virtueel met Orbiter Space Simulator van Martin Schweiger. Dit is een realistische ruimtesimulator voor op de Windows PC. Het programma is freeware, dus gratis. Realistisch betekent: alles werkt echt volgens de wetten van de natuurkunde. En als je uit het raampje kijkt, dan zie je de Aarde, Maan of waar je ook naartoe wilt. In juli kwam versie 2010 uit (en op 30 augustus patch P1).


Liftoff van een Delta 4 raket in Orbiter Space Simulator 2010.

Zoals het gaat met realistische simulators op thuiscomputers, kent Orbiter Space Simulator wel een stijle leercurve. Je moet de knopjes kennen om je raket of ruimtevaartuig te kunnen bedienen. En zelfs als je de knopjes kent is het nog geen makkelijk kunstje om in de juiste baan rond de Aarde te komen. Hee, het is echt rocket science.

Ikzelf "speel" langer dan vandaag met Orbiter Space Simulator en ik moet bekennen: het is me nog niet gelukt om vanaf het oppervlak van de Aarde veilig naar de Maan te komen. Niet zonder auto pilot in ieder geval. Een baan om de Aarde lukt meestal wel en het uitzicht is dan altijd zeer fraai. Sterker nog: ik denk dat je je ogen uit zult kijken.


Een Russische Sojoez laat de laatste trap van de raket achter zich. Het uitzicht is mooi. De baan is helaas totaal verkeerd om bij ISS te komen.

Maar voor het zover is, moeten er wel even een paar dingen klaargezet worden. Allereerst moet je natuurlijk Orbiter zelf downloaden. Je kunt kiezen voor een installatieprogramma, maar je kunt ook kiezen voor een zip-file die je kunt uitpakken in de door jou gewenste directory. Dat laatste vond ik wel zo gemakkelijk. Daarnaast kun je ook nog kiezen tussen directe download of een download via BitTorrent. Alle opties vind je op downloadorbitersim.com.

Orbiter Space Simulator kent geen geluid en wat is een lancering zonder bulderende raketmotoren? Gelukkig is er OrbiterSound 3.5, te downloaden van Dan's Orbiter Page. Verder ziet Orbiter er veel mooier uit met een hogere resolutie Aarde. Niet alleen de landmassa's ziet er mooi uit, maar ook oceanen, zeeën, meren en rivieren zien er prachtig uit als ze de zon weerkaatsen. Ga voor deze versie van de Aarde textures naar http://downloadorbitersim.com/?page_id=42 en download Earth L11 L14.zip (300 Mb). Heb je andere bestemmingen in gedachten, download dan in ieder geval Planets & Moons.zip. Van de Maan en Mars zijn ook versies in nog hogere resolutie uit dit pakket beschikbaar: de Maan (Moon L11.zip), Mars (Mars L11.zip).


Een Saturnus V raket laat Florida achter zich. De tweede trap is net afgestoten. Op naar de Maan! (Of in ieder geval een stabiele baan rond de Aarde)

Het is leuk om met Orbiter Space Simulator een space shuttle te lanceren, maar ook leer je er wat van over baanmechanica. Wat ik zelf al gauw leerde, was dat je zelfs met de krachtigste raketten niet zo maar aan de zwaartekracht van de Aarde kunt ontsnappen. Lanceer een raket recht omhoog en je ziet dat zelfs een Russische Proton of een Saturnus V (beide verkrijgbaar als addon) tot duizenden kilometers boven de Aarde geraken. Ze komen heel ver. Maar zodra de brandstof op is en het impuls weg is, dan wordt het gelanceerde ruimteschip langzaam maar onvermijdelijk weer teruggetrokken, tot het in de buurt van het lanceercomplex crasht.

Alleen nog niet uitgevonden raketten kunnen met brute kracht weg raken. We zullen het slimmer moeten aanpakken. Wel eens beelden van een lancering gezien? Als je goed oplet, dan zie je dat de raket in een boog gelanceerd wordt. Ik dacht vroeger dat dat een soort illusie was, maar dat is niet zo. Een raket moet zorgen in de beoogde baan om de Aarde te komen. Het eerste wat met de raket bereikt wordt, is een soort ellipsvormige baan die begint op het lanceerplatform en, zonder correctie, eindigt ergens anders op Aarde. Maar door op het hoogtepunt van de baan, het apogeum, te corrigeren, wordt het laagste punt van de baan, de perigeum, verlegd naar achter de Aarde.


Oeps! Deze miljarden kostende Europese satelliet is niet in een stabiele baan geraakt. De atmosfeer van de Aarde krijgt er grip op en remt de satelliet af. En wat afremt, komt in een lagere baan. In dit geval valt het naar de Aarde. Hmm, de handleiding nog maar eens nalezen.

Ik meen me te herinneren vroeger ergens een goede tutorial te hebben gevonden, waarin deze basisprincipes zijn beschreven, maar ik ben hem nu even kwijt. Misschien dat ik er later zelf maar een schrijf, als ik zelf tenminste weet hoe een en ander werkt.

Tot die tijd kun je je zeker ook vermaken met de uiteenlopende raketten die als addon zijn gemaakt. Zo is er de Apollo Mission Sim for Orbiter met de Saturnus V raket, de maanlander en scenarios voor alle missies. Het Shuttle Fleet pakket bevat alle space shuttles die bestaan hebben in schitterend detail. Op de website orbiterhangar.com komen er elke dag weer een paar addons bij, zoals de Russische Proton raket, de Delta 4 en nooit gevlogen raketten.


Onder de prachtige addons, is er het International Space Station pakket met alle shuttlemissies naar ISS tot en met 2007. Dit is bijvoorbeeld missie STS-120 met de Harmony module, die zeer gedetailleerd uitgewerkt is.

Lachen om de moon hoax

(Dit bericht werd oorspronkelijk gepubliceerd op de In het diepe blog op Vkblog op 14 augustus 2010)

Even tussendoor: toevallig liep ik vandaag tegen een filmpje van Mitchell en Webb aan over hoe de moon hoax, de complottheorie dat maanlandingen nooit gebeurd zijn, bedacht is.





(Het kan zijn dat het woord "moon hoax" nu iets in je wakker maakt. Iets in de trant "Oh ja, de moon hoax. Daar was ik voor!". Dit bericht roept uiteraard om een nieuwe ronde reacties over de zin en onzin van de moon hoax. Want laten we wel zijn: er wordt aan de moon hoax veel te weinig aandacht gegeven op Internet. Laat niet gezegd zijn dat ik je heb tegengehouden. In tegendeel. Dit onderwerp levert altijd lekker veel hits op. En ik ben bijna bij de 20.000. Bijna jammer dat ik geen reclamebanners heb.)

Als sterrenstelsels botsen

(Dit bericht werd oorspronkelijk gepubliceerd op de In het diepe blog op Vkblog op 14 augustus 2010)

Het klinkt als een titel voor een programma op Discovery Channel of National Geographic Channel: "When Galaxies collide". Het onderwerp voor een echte rampendocumentaire. Je ziet de dramatisch geanimeerde beelden van op elkaar af stormende sterrenstelsels al voor je, waarvan na het reclameblok nog twee keer de herhaling.


Als twee sterrenstelsels botsen is dat altijd vervelend. Verzekeringspapieren moeten ingevuld worden en je bent je sterrenstelsel vaak nog miljoenen jaren kwijt aan het schadebedrijf. Om maar te zwijgen over de vervangende stelsels die je dan krijgt.

Botsingen tussen sterrenstelsels zijn niet ongebruikelijk. Op de schaal van sterrenstelsels zitten ze redelijk dicht bij elkaar in het universum. Het doet me altijd denken aan een boel dobberende boten op een oceaan.

Ook onze Melkweg zit relatief niet ver van omliggende stelsels. Het dichtstbijzijnde sterrenstelsel van ons vandaan is de Andromedanevel (M31). Je kunt hem met het blote oog zien aan de noordelijke sterrenhemel, ondanks dat hij 2,5 miljoen lichtjaar lichtjaar van ons vandaan staat. Dat is natuurlijk verschrikkelijk ver, maar de doorsnede van M31 is 250.000 lichtjaar, ofwel een tiende van de afstand. Ooit komen we zelfs in botsing met M31. Dat duurt nog even: 4,5 miljard jaar. Wat er dan met onze Zon en met de Aarde gaat gebeuren, dat weten we niet. We weten niet of er tegen die tijd nog iemand is die zich er over druk zal maken.


Op de schaal van sterrenstelsels is het Universum op sommige plaatsen bepaald niet leeg.

Zo dichtbij als sterrenstelsels van elkaar liggen, zoveel ruimte is er tussen de sterren. Een voorbeeld? Onze zon is 1,4 miljoen kilometer in doorsnede. De dichtstbijzijnde ster, Alpha Centauri, is 4,2 lichtjaar ver. Dat is 39.734 miljard kilometer. Ofwel 28.400.000 keer de doorsnede van de zon verder.

Bij een botsing tussen sterrenstelsels moet je dus niet denken aan op elkaar knallende sterren (jammer voor Discovery Channel). De zwaartekracht van sterren heeft wel invloed. Een ster kan door de invloed van zwaartekracht uit beide stelsels gecatapulteerd worden. Of misschien kan een ster een planeet kwijt raken. Maar ook wordt er zodanig door gas en stof geroerd dat er een geweldige babyboom van nieuwe sterren plaats vindt. Gas en stof wordt zodanig in elkaar gedrukt, dat de massa genoeg zwaartekracht krijgt om sterren te vormen.

Als onze Melkweg de Andromedanevel ontmoet, is dat niet de eerste botsing die onze Melkweg mee maakt. We weten inmiddels dat onze Melkweg een of meer andere stelsels opgeslokt heeft. Want dat is wat er vaak gebeurt na een botsing. De Melkweg is er "groot mee geworden". En voordat we Andromeda ontmoeten slokken we er nog een paar "kleintjes" op. De Andromedanevel is nu tweeenhalf keer zo groot als de Melkweg, dus voorlopig is de Melkweg de underdog.

Met een telescoop kun je ook sterrenstelsels zien die op dit moment (dat wij ze zien) in botsing zijn. Een voorbeeld is de botsing van de Antenne-sterrenstelsels (NGC 4038 en NGC 4039). Dit zijn twee stelsels die met elkaar verward zijn geraakt.

Drie ruimtetelescopen hebben onlangs een composietfoto gemaakt van de Antenne-stelsels: de Hubble, de röntgentelescoop Chandra en de infraroodtelescoop Spitzer.


Deze foto van de Antenne sterrenstelsels werd vorige week gepubliceerd door NASA.

De röntgenbeelden (blauw) laten hete, samengeperste interstellaire gassen zien. De blauwe heldere punten zijn plaatsen waar deze gassen vallen in zwarte gaten en neutronensterren. Sommige zwarte gaten zijn wel 100 keer de massa van onze Zon.

De infraroodbeelden (rood) van Spitzer laten ook gas en stof zien, maar dan die verwarmd zijn door pasgeboren sterren. De helderste gebieden zijn die waar de twee sterrenstelsels elkaar overlappen.

Hubble laat (in wit en goud) de sterren zien die al bestonden voor de botsing en gebieden waar nieuwe sterren ontstaan. Filamenten van stof laat Hubble zien in bruin. De zwakke objecten die je in de foto kunt zien, zijn clusters van sterren.

Bronnen: UniverseToday, NASA's Jet Propulsion Laboratory.