Marcel-Jan on tour

Meimaand spreekmaand, lijkt het wel. Ik tel maar liefst vijf uitnodigingen om iets te komen vertellen, zowel vak-gerelateerd als over ruimtevaart en sterrenkunde.

Zaterdag geef ik in Leiden voor de Werkgroep Maan en Planeten een lezing over de planeet Venus.

Arme Venus staat nogal in de schaduw van onze andere buur, Mars. Hoe anders was dat vroeger toen de Babyloniërs en Maya's haar aanbeden. Transits van Venus vertelden ons vroeger hoe groot het zonnestelsel was. We dachten dat er kanalen waren (meneer Percival Lowell in ieder geval) (Fout!) We dachten dat er oceanen waren waar onze ruimtesondes in zouden plonzen (Fout!) En toen bleek dat het er vooral erg warm en drukkend was (lood smelt er en de druk is hoger dan 90 atmosfeer), toen zagen we wel in dat we nooit de hand van een venusiaan zouden drukken. En we werden afgeleid door Mars, want daar was het "happening".

Nou ja, niet helemaal. Het effect van zoveel kooldioxide gaf ons wat hints over een mogelijk broeikaseffect. En de hebben de Sovjets er in de jaren zeventig de nodige moeite voor gedaan om een sonde te laten landen. In 2006 bracht de Europese ruimtevaartorganisatie ESA de Venus Express in een baan rond Venus. Er valt dus nog genoeg te vertellen over Venus.

Op zondag 19 mei vertel ik op de Sterrendag van de Jeugd Werkgroep voor Sterrenkunde (JWG, ooit ook zelf lid van geweest), afdeling Arnhem over de Mars-rovers. NASA's Mars-rovers zijn de successtory van de laatste jaren. Spirit en Opportunity hebben ons jaren lang ons beelden gezonden van hun rondritten op Mars, zodat we als het ware konden meerijden en ontdekkingen doen.

Vorig jaar landde Curiosity op spectaculaire wijze op het oppervlak, om er met lasers te schieten en gaten te boren in rotsen. En natuurlijk om uit te zoeken of Mars ooit goed geweest is voor leven. De Sterrendag is gratis en te vinden bij bezoekerscentrum Sonsbeek.

Later in het jaar kom ik ook nog eens vertellen over Venus op de Sterrenwacht Halley. Hoe toepasselijk, want het was Halley die aanzet gaf voor een grootse expeditie over de Aarde om de transit van Venus te gaan zien.

Koroljov

De afgelopen dagen was ik The Space Bluff aan het lezen, een boek van Leonid Vladimirov uit 1971 over de eerste jaren van de Russische ruimtevaart. Leonid Vladimirov wist uit de Sovjet Unie te ontsnappen in 1966 en hij kreeg asiel in Groot Brittannië. Wat Vladimirov direct na zijn aankomst probeerde te vertellen, was dat de Sovjet Unie helemaal niet zo geweldig voorlag op de Verenigde Staten qua ruimtevaart, maar niemand geloofde hem.

Ik heb weinig over het boek gelezen, maar er is een Rus die op Goodreads.com beweert dat het boek vol met fouten zit. Daar moet je het dan maar mee doen. Toch is het boek dusdanig interessant, dat ik een paar fouten door de vingers kan zien. Je moet rekenen dat de Sovjet Unie een grote misinformatie-machine was. Je kunt het Vladimirov nauwelijks kwalijk nemen dat hij wat fouten maakte. Bovendien wijken de grote lijnen niet af van wat ik al wist uit andere bronnen.

Ik was vooral onder de indruk van het verhaal over de raketontwerper Sergei Koroljov. Ik heb het boek nog niet helemaal uit, maar wat ik gelezen heb, zou de basis kunnen zijn voor een hele goede film. Sergei Koroljov was vanaf het begin geïnteresseerd in raketten. Al vroeg verslond hij met een aantal vrienden alles wat ze maar konden krijgen over het onderwerp.

Koroljov.

Jammer genoeg, was hij met zijn groepje (gekscherend door hen zelf de Groep Ingenieurs die aan Niets Werken genoemd, wat in het Russisch afkort tot GIRD) in de verkeerde tijd op de verkeerde plaats geboren. De Sovjet Unie maakte hongersnoden door en politiek werd het land steeds gevaarlijker voor bijna iedereen. Weinigen interesseerden zich in raketten.

Maar Koroljov was niet alleen een man met een visie, maar ook met talenten. Een belangrijk talent in die tijd (of bijna elke tijd), was dat hij in staat was om machtige mensen het idee te geven dat zijn plan eigenlijk hun plan was. Zijn groep had geen financiering, maar zodra ze de eerste raket van Sovjet bodem wisten te lanceren, werd de interesse van militaire zijde opeens veel groter.

Helaas was net de tijd van Stalin's Grote Zuivering begonnen (rond 1937). Dit was een tijd waarin Sovjets in grote getale om arbitraire redenen geëxecuteerd en gevangen genomen werden. Dat laatste betekende uiteraard dwangarbeid.

Koroljov had aanvankelijk een belangrijk militair weten te interesseren in zijn programma. Wat later werd deze militair op vage gronden tot spion verklaard en met als zijn personeel geëxecuteerd. Koroljov kwam toevallig goed weg. Dat wil zeggen, als gevangene. En zo wist hij later nog eens ter nauwernood aan het vuurpeleton te ontkomen. Toen de oorlog begon kwam hij uiteindelijk te werken aan vliegtuigmotoren voor Tupolev, de vliegtuigontwerper die eveneens gevangen zat. Toen die een goede duikbommenwerper produceerde, kreeg hij en zijn hele team pardon en een onderscheiding.

En zo heeft Koroljov zijn hele leven moeten laveren tussen levensbedreigende politieke situaties. Officiële erkenning kreeg hij tijdens zijn leven nooit. De Sovjets wilden hun Hoofd Raketontwerper niet bekend maken. Anderen strijkten met de eer en met zijn titel. Na het succes van Spoetnik eiste Koroljov dat Chroesjtsjov de namen van hem en zijn medewerkers eer aan deed. Het gebeurde niet.

Koroljov (links) met de nucleair wetenschapper Igor Kurchatov en wiskundige Mstislav Keldysh.

Wel kreeg hij de opdrachten om soms onmogelijke presetaties te leveren, omdat Chroesjtsjov iets wilde om mee op de borst te kunnen kloppen tijdens de viering van de Oktoberrevolutie. Zo las ik het verhaal achter de Voschod-1. De Voschod-1 was in feite een Vostok capsule, maar Koroljov kreeg de opdracht om dit keer drie kosmonauten te lanceren, net voordat de Amerikanen er 2 zouden lanceren in de Gemini.

Dit zette Koroljev en zijn team voor een onmogelijke taak. Maar hij had weinig keus dan aan de slag te gaan. Wat te doen? Allereerst werd al het niet noodzakelijke uit de capsule gehaald. De keuze viel in ieder geval op drie kleine kosmonauten. Zelfs dan zaten ze als haringen in een ton. En er was nog een probleem. Tijdens het Vostok programma gebruikten de kosmonauten de schietstoel, vlak voor de landing. Ruimte voor drie schietstoelen was er evenmin. En ook niet voor drie drukpakken. De remraket moest de kosmonauten vlak voor de landing behoeden voor een doodssmak.

Maar zelfs dan was de combinatie 100 kg te zwaar voor de Vostokraket. De kosmonauten gingen zelfs op een speciaal dieet zonder zetmeel of vet. Uiteindelijk wist Koroljov en zijn team de Voschod-1 net binnen de aanvaardbare limieten voor lancering te krijgen. Op 12 oktober 1964 ging de raket de lucht in. Een etmaal lang duurde de missie en toen landden de drie kosmonauten veilig. Chroesjtsjov had iets om te trom over te slaan, maar voor hem mocht het niet baten. Vlak na de landing van de Voschod-1 werd hij afgezet.

De Amerikanen waren misschien niet de eersten met twee of drie man in een capsule, en ook grepen ze naast de prijs van de eerste ruimtewandeling, ze bouwden ervaring op in tien Gemini-vluchten die van pas zou komen tijdens het Apollo programma.

Volgens Vladimirov hadden de Sovjets de hoop opgegeven om een man op de maan te zetten, maar dat blijkt later niet het geval te zijn geweest. De Sovjets hadden een raket die qua grootte en kracht de Saturnus-V kon evenaren. Alleen het succes niet. Vier keer heeft men geprobeerd de N-1 raket te lanceren, zonder succes. De tweede explodeerde zelfs op het platform, dat daarbij vernietigd werd. Na het opbreken van de Sovjet Unie, werd ook de maanlander aan de wereld getoond.

De N-1 raket. Onder de raket zitten 30 NK-33 raketmotoren, waarvan er 2 vorige week een Amerikaanse Antares raket in de ruimte brachten. Wie had dat ooit gedacht?

Koroljov maakte dat echter al niet meer mee. Hij overleed door complicaties bij een eenvoudige operatie in 1966. De plannen voor het Sojoez ruimteschip waren toen echter al klaar. Oorspronkelijk was dat bedoeld voor de vlucht naar de maan, samen met een lander. Volgens Vladimirov was het mislukken van de Sojoez-1, waarbij de ervaren kosmonaut Komarov om het leven kwam omdat de parachutes niet open gingen, het gevolg van het ontbreken van Koroljov's aandacht voor detail.

Laat nou die N-1 raket, waar Koroljov ook aan ontworpen heeft, vorige week nog een keer in het nieuws zijn. De Amerikaanse commerciële Antares raket is succesvol gelanceerd vanaf de basis Wallops Island in de staat Virginia. De NK-33 raketmotoren zijn gemaakt in 1970 voor de N-1 raket. 
In de jaren 90 kocht de Amerikaanse firma Aerojet 36 van die motoren. Twee ervan brachten de Antares in de ruimte. Hierna hoopt men met de Antares raket een vrachtschip bij ISS te brengen. Je vraagt je af wat ze gaan doen als de motoren op zijn.

Koroljov slaat nog een keer toe, zou je zeggen, maar de eerlijkheid gebied te zeggen dat hij ze niet zelf ontworpen heeft. Alsof dat nodig is. Er is op dit moment maar een capsule dat mensen bij ruimtestation ISS brengt. En dat is Koroljov's Sojoez, die het na 40 jaar nog uitstekend doet.

Bronnen: The Russian Space Bluff - Leonid Vladimirov, Wikipedia, Spaceflightnow.com.

[Update 28 april 11:00] Ik vergeet nog een mooi verhaal te vertellen over hoe Koroljov volgens Vladimirov de Russische vader van de raketwetenschap, Konstantin Tsiolkovski, onder de aandacht bracht. Tsiolkovski schreef in 1903 een artikel over hoe de mens met behulp van raketten de planeten kan bereiken. De man leefde ondertussen in complete anonimiteit van een miniem pensioen.

Koroljov en een vriend schreven een memorandum naar de communistische partij over het belang van Tsiolkovski en dat het misschien een goed idee was om de loftrompet te steken over (alweer) een Russisch genie (volgens de Sovjet propaganda waren ook de stoommachine, de gloeilamp en de stoomlocomtief door Russen bedacht).

Het memorandum had effect en spoedig kwam de propagandamachine op gang. Wat later ontmoetten Koroljov en zijn vrienden Tsiolkovski en legden hem uit wat er aan de hand was. Tot zijn dood in 1935 was Tsiolkovki een belangrijk man én een groot supporter van alles op gebied van raketten. En dat hielp Koroljov ongetwijfeld.

Komeet PanSTARRS

Dit weekend was ik op het Astroforum.nl Achterhoek weekend. En het is me gelukt om komeet Pan=STARRS op de foto te zetten. En hij ziet er nu uit als komeet.

Komeet Pan-STARRS (rechts) en de Andromedanevel (M31, links van het midden).

Op de foto met André Kuipers

Laten we wel wezen, als je een dokter nodig hebt, kun je beter niet bij mij aanbellen. Gelukkig heb ik meer verstand van Oracle databases. Maar toch was ik afgelopen avond bij een lezing van de KNMG (Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst), district Groot Gelre. Waarom? Omdat André Kuipers zou optreden én omdat ik de mazzel heb dat mijn broer wel lid van de KNMG is en hij mocht een introducee meenemen. Dat was ik.

En zo kon het gebeuren dat ik in het auditorium zat, op de derde rij. Na een korte introductie en een aantal fotomomenten, was André aan het woord. André is zelf arts en daarom ging zijn lezing ook over de medische aspecten van de ruimtevaart. Dat die er zijn heeft hij aan den lijve kunnen ondervinden.


Zijn verhaal ging over het vak van astronaut, de voorbereiding en zijn 2 vluchten. En natuurlijk over de effecten van microzwaartekracht: botontkalking, het achteruit gaan van de spieren (waaronder het hart) en de verdeling van vloeistoffen in het lichaam. Achteraf wel logisch, maar toch nooit over nagedacht: het eelt op de voeten verdwijnt na lang verblijf in de ruimte. In plaats daarvan krijg je eelt bovenop je voeten, omdat je je steeds vastklemt met je voeten achter diverse grepen.

De tijd vloog voorbij, maar niemand had daar volgens mij erg in. André is een begaafd spreker en astronauten hebben over het algemeen een interessant verhaal in zich.

Er was nog veel meer interessants te vertellen, maar dat laat ik voor een andere keer. Ik wil morgen nog een presentatie over Venus voorbereiden voor het Astroforum.nl weekend. Dus ik besluit met de enige foto waarop ik samen met een astronaut op sta:

Ik ga deze foto meteen inlijsten en boven mijn bed hangen ;)

De komeet Pan-STARRS

Er is een komeet zichtbaar na zonsondergang. Het is een komeet genaamd Pan-STARRS. Beetje vreemde naam, maar hij is genoemd naar de telescoop in Hawaii waarmee hij ontdekt is.

Gisteren was de meest ideale dag om te komeet te bekijken. Hij kwam hoog genoeg boven de horizon op het noordelijk halfrond en hij was nog het dichtst bij de Aarde. Natuurlijk moest het weer ook meewerken.


Ik werkte thuis gisteren, dus ik hoefde de zonsondergang niet vanuit de file te bekijken. Meteen na ik afgelogd was, greep ik mijn camera en statief om een stek bij Stolwijk op te zoeken. Er is een weg tussen Stolwijk en Haastrecht, door een stiltegebied, waar je geen verlichting hebt en alle kanten uit kunt kijken.

Langs de Bildijkerweg bij Stolwijk met uitzicht over het noordwesten.

Een uur koukleumen later had ik nog niets gezien, behalve een mooie ondergaande zon en een flinterdunne maan. Het leek af en toe alsof de lokale bevolking dit stille weggetje tussen de weilanden gebruikte om een stukje rally te rijden. Daarna werd het stiller. En kouder. Gevoelstemperatuur.. laag.

Ik keek naar de sloot om te zien of er al weer een stuk ijs aan gevroren was. Ik had diverse foto's gemaakt. Maar een komeet kon ik met het blote oog niet vinden.

Ganzen vertrekken onder de flinterdunne maan.

Op een gegeven moment vond ik het welletjes en ik sprong in de auto om zo gauw mogelijk de verwarming hoog aan te doen. Thuis zette ik de verwarming hoger. Het duurde even voor ik weer helemaal warm was. Maar achter de computer, bij de centrale verwarming, merkte ik dat ik Pan-STARRS toch gevonden had. Je ziet hem in de foto hieronder bij het pijltje.

Komeet slaat heel, heel misschien in op Mars

Op dezelfde dag dat een broksteen van pakweg 50 meter binnen de afstand van geostationaire satellieten (36.000 km) langs de Aarde vliegt, komt een meteoriet luid en duidelijk neer boven Tsjeljabinsk. Dat is al een ongelofelijk toeval.

Maar er is meer aan de hemel dit jaar: maar liefst 2 kometen zouden goed zichtbaar kunnen zijn. Deze week was er weer een nieuwtje: een derde komeet komt in 2014 akelig langs Mars. Misschien knalt hij er zelfs op. Het lijkt wel of het Universum een marketingcampagne begonnen is.

Onzekerheden
Het zonnestelsel is een erg grote plek en de kans dat er echt een komeet op Mars botst is erg klein, maar als het gebeurt... is het toch leuk om er over te speculeren. Maar eerst dus maar even de feiten. Er is dus een komeet genaamd C/2013 A1 (Siding Spring) die op 19 oktober 2014 Mars een bezoekje komt brengen. De huidige berekende baan brengt de komeet op een afstand van slechts pakweg 37.000 km. Mars kent geen geostationaire satellieten, maar dat is al behoorlijk dichtbij.

Die 37.000 km zijn grove schatting. Er zijn genoeg redenen waarom we niet zeker zijn wat komeet C/2013 A1 gaat doen:

1. De komeet is nog 20 maanden onderweg. De komeet staat ook dus nog ver weg en dat betekent dat observaties nog niet zo nauwkeurig zijn.
2. Er zijn nog niet genoeg observaties geweest.
3. Een komeet is niet simpelweg een vast object. Het is opgebouwd uit gruis en ijs. Gassen ontsnappen, en dat kan de route van de komeet wijzigen.

Deze onzekerheid betekent dat komeet C/2013 A1 veel verder van Mars kan langs vliegen, of dat de komeet op Mars slaat. Met deze onzekerheden is dat laatste bepaald onzeker. Wetenschappers hebben het er over dat een impact "niet uitgesloten kan worden". Dat klinkt al een stuk minder spannend.

Maar stel je voor: Impact!
In het onwaarschijnlijke geval dat de komeet inslaat op Mars, ja dan zijn de rapen gaar (geen echte rapen natuurlijk). We weten nog niet hoe groot C/2013 A1 is. Schattingen lopen uiteen dat de kern tussen de 15 en 50 kilometer groot is. Denk nog even terug aan de meteoriet boven Tsjeljabinsk. Dit was een brokstuk ter grootte van een autobus. Door de schokgolven werden ramen uit de sponningen geslagen. Denk nu aan een komeet ter grootte van 15-50 kilometer. Da's geen goed nieuws.

Phil Plait van de Bad Astronomy blog (specialist in apocalyptische gebeurtenissen van astronomische oorsprong) heeft het even voorgerekend: de komeet komt met een snelheid van pakweg 55 kilometer per seconde van rechts. Als Mars geen voorrang verleent, krijgt het een kinetische energie van een miljard megaton. Dat zegt mij niet zoveel, behalve dat het veel is, maar het schijnt 25 miljoen keer de energie van het grootste nucleaire wapen dat ooit getest is te zijn.

De inslagkrater zou honderden kilometers groot zijn. Ik heb even gezocht hoe zich dat verhoudt tot de grootste kraters op Mars. Daar is niet echt een handig lijstje van te vinden op internet. De grootste krater op Mars is 2300 km in doorsnede, dus Mars is wel wat gewend.

Mijn rovers! Mijn satellieten!

Een impact van C/2013 A1 zal meer dan een "plaatselijke" krater opleveren. Ejecta van de inslag zullen overal over de planeet neerdalen. Mars Opportunity en Mars Curiosity bevinden zich aan weerszijden van de planeet, dus een zal zich aan de kant bevinden waar de komeet aan komt. Maar zelfs als de rovers zich op "veilige afstand" van de impact bevinden, kunnen ze uitgeschakeld worden. Maar de foto's, mits ze nog net naar Aarde gestuurd kunnen worden, zullen interessante beelden opleveren.

Phil Plait denkt dat Mars-sondes wel degelijk ook een risico lopen bij zo'n grote inslag. Ejecta zal namelijk ook naar buiten geschoten worden. Hij denkt dat het zal zijn alsof de satellieten door een schot hagel in een baan rond Mars vliegen.

Een vlucht door de coma
Een impact is onwaarschijnlijk. Wat wel waarschijnlijk is, is dat Mars door de coma van de komeet vliegt. De coma van een komeet is een wolk van gas en stofdeeltjes en die kan 100.000 km groot zijn. Wat voor gevolgen heeft dat?

Emily Lakdawalla van de Planetary Society blog heeft de boeken er op nageslagen. Stofdeeltjes in de coma kunnen tussen de sub-micrometer tot centimeters groot zijn. De deeltjes klonteren vaak bij elkaar tot grotere deeltjes, die minder vaak voorkomen. De inslag op een ruimtesonde van een deeltje dat minder dan een micrometer groot is, vormt geen probleem.

Maar een groter deeltje op de verkeerde plek op het verkeerde moment kan desastreus zijn voor een satelliet. Werk aan de winkel dus voor teams van NASA, ESA en mogelijk India (die dit jaar een missie naar Mars wil sturen) om te kijken hoe dit risico is te minimaliseren. Veel kunnen ze niet doen, behalve zorgen dat de satelliet zo weinig mogelijk oppervlak heeft in de richting van de stofdeeltjes.

Aan de andere kant, dit kan ook een kans bij uitstek zijn om een komeet van zo nabij te onderzoeken. Bijvoorbeeld om te kijken welke stoffen in de coma bevinden. In kometen zijn al vaker complexe organische stoffen gevonden, dus zo'n nabije passage is erg interessant. Waarschijnlijk zijn voor en na de passage van de komeet gelegenheden voor zulk onderzoek.

Epische meteorenregen?
Voor de Mars-rovers is het risico vrij laag. Maar als Mars door de coma vliegt, zouden de meteorenregens bijzonder kunnen zijn. Het is nog te vroeg om het nemen van foto's te plannen, maar de roverteams zullen zeker van de gelegenheid gebruik maken. Waaronder het fotograferen van de komeet zelf.

Mochten satellieten uitgeschakeld worden door de deeltjes in de coma, dan is er nog wel een ander probleempje voor de rovers: satellieten als de Mars Odyssey en Mars Reconaissance Orbiter geven vaak data van de Mars-rovers door. We zijn er niet helemaal afhankelijk van, maar het kan wel flink schelen in de hoeveelheid data die doorgeseind wordt.

En dan nog iets
Phil Plait merkt op dat deze komeet vrij bijzonder is. Zelfs voor kometen komt deze met een relatief hoge snelheid het binnenste zonnestelsel in vliegen. Deze komeet komt waarschijnlijk rechtstreeks uit de Oort wolk, ver buiten ons zonnestelsel. En dat is nog eens extra reden om deze komeet goed te gaan bekijken, ook vanaf Aarde.

Negen jaar op Mars

Er zijn weer twee rijdende rovers op Mars: allereerst de oude, maar zeker niet uit te vlakken rover Opportunity. Deze maand rijdt de laatste rover al negen jaar rond in een gebied genaamd Meridianum Planum. En na een spectaculaire landing in augustus 2012 hadden we met Curiosity weer twee actieve rovers op Mars. Dit artikel gaat over de stug volhoudende Opportunity.

(Dit artikel is een vervolg op eerdere delen over de Mars-rovers, namelijk Zes jaar rijden op Mars, Zeven jaar op Mars en natuurlijk, Acht jaar op Mars.)

Hoewel Opportunity al 3105 sols (Mars-etmalen; een sol is 24 uur 37 minuten en 22.663 seconden) voorbij zijn "garantieperiode" van 90 sols is, is de rover nog bepaald niet met pensioen. In tegendeel: in het afgelopen jaar zijn spectaculaire vondsten gedaan bij de kraterrand van Endeavour.

Een jaar terug
Even recapituleren wat er een jaar geleden was gebeurd: Opportunity had bijna drie jaar gedaan over de rit naar de 21 km brede krater Endeavour en kwam op 9 augustus 2011 aan bij de kraterrand. Na het maken van een gigantisch panorama, ging de rover de kraterrand verkennen en kwam daarbij meteen heel andere gesteenten tegen dan in de acht jaar ervoor. De rover-bestuurders gingen op zoek naar "aderen" in de steenlagen en stuitten daarbij op "Homestake", een licht gekleurde laag, die uit gips bleek te bestaan, een zoveelste bewijs dat er water op Mars geweest is.

Geparkeerd bij Greeley Haven
Daarna kwam de winter eraan en om niets aan het toeval over te laten, werd de rover geparkeerd op een plek waar de zonnepanelen naar de Zon gericht waren.

Opportunity's zonnepanelen waren begin 2012 stoffiger dan ooit. (NASA, mozaiek door Jim Bell, Jonathan Joseph; Calibratie en kleur: CCC en het team van Pancam)

De eerste maanden van 2012 bleef Opportunity op een plek genaamd "Greeley Haven" om de vijfde winter op Mars af te wachten. Het was voor het eerst dat Opportunity zo'n winterstop hield. De rover reed bijna niet, maar wetenschappelijk werk werd nog wel uitgevoerd.

Voor een experiment was het erg handig dat de rover even stil stond: er werd een radio doppler onderzoek gedaan. Daarbij werd heel precies gemeten hoe lang een signaal tussen Opportunity en het Aardse Deep Space Network er over deed. De metingen konden bepalen in welke mate de hoek van Mars' as verandert. Dat kan wetenschappers iets vertellen over de samenstelling van de kern van Mars, bijvoorbeeld of deze vloeibaar is of helemaal vast.

Dat is interessant. Aarde heeft een vloeibare kern van ijzer die zorgt voor een magnetisch veld dat onze atmosfeer beschermt tegen zonnewind. Er zijn tekenen dat Mars ooit ook een dichtere atmosfeer heeft gehad, maar ooit is dat verandert. Wetenschappers willen weten wat er met die atmosfeer is gebeurt. Een NASA satelliet genaamd MAVEN wordt dit jaar gelanceerd naar Mars om daar speciaal onderzoek naar te doen. Ook een Indiase missie beoogt op deze vraag antwoord te krijgen.

Opportunity en de Endeavour krater, gezien vanaf Greeley Haven. (NASA)

Opportunity stond ook op Greeley Haven omdat daar een betere kans was dat een stofstorm stof van de zonnepanelen zou vegen. Mars stelde niet teleur: eind februari kwamen de eerste "dust devils" en Opportunity kreeg steeds een beetje meer stroom. Mooi op tijd voor de donkerste dag op 31 maart.

Opportunity had wel wat kuren tijdens de winter. Een keer weigerde de robotarm te bewegen, toen deze de microscoop naar een rots moest bewegen. Daarvoor zag men het linker voorwiel onverwacht bewegen. Achteraf wist men deze zaken wel te verklaren en met Opportunity was gelukkig niets mis.

Gedurende de lente waren er diverse stofhozen die de energieopbrengst van de zonnepanelen van onder de 300 watt-uur voor februari naar 550 watt-uur verhoogden (in 2004 was dat nog 950 watt-uur). Genoeg energie weer voor ritjes en voor de Rock Abrasion Tool (RAT), ofwel de boor. De rover-bestuurders gebruiken de RAT zelden, omdat ze weten dat je door slijtage niet eeuwig kunt blijven boren. Een rots genaamd Grasberg werd in juli geboord als onderdeel van een studie van de omgeving.

Op zoek naar klei
Vanaf juli ging Opportunity op pad om het zuiden van de kraterrand Cape York te onderzoeken. Het Compact Reconnaissance Imaging Spectrometer for Mars (CRISM) instrument van de Mars Reconnaissance Orbiter toonde vanuit een baan om Mars al aan dat daar de meest interessante gesteenten te vinden zouden zijn, waaronder klei. Klei is bijzonder interessant, want het wordt gevormd in niet te zuur of basisch water. Of te wel: water waar leven zich prettiger in voelt. Opportunity rijdt in dit gebied sinds halverwege 2012 rond.

In dezelfde tijd dat Curiosity onder luid gejuich succesvol landde in de Gale krater, kwam Opportunity in een gebied waar zich volgens de metingen de klei moest bevinden. 

Opportunity ziet rechts van zich een vreemde rotsformatie. (NASA)

Newberries
De rover had nu meer dan 35 kilometer gereden. Onderweg naar een heuvel genaamd Matijevic Hill, kwamen bizarre uitsteeksels van rotsen in beeld. Bij het zien ervan besloten de rover-bestuurders onmiddellijk Opportunity scherp rechtsaf te sturen, op de formatie af. Toen men de microscoop tegen de rotsen aanzette, werd dit beeld overgeseind:

De "newberries" in de rots genaamd Whitewater Lake. (NASA)

Het gesteente bevatte bolletjes die leken op de "blueberries" die Opportunity 8 jaar geleden tegen kwam, na landing in de Eagle krater. Maar het waren niet hetzelfde soort bolletjes. "Newberries" werden ze genoemd. Newberries bevatten minder ijzer dan de blueberries en ze zijn niet gemaakt van hematiet gesteente. Ze zijn stevig van de buitenkant, maar er zijn newberries die afgebroken zijn door erosie. Maar ze ontstaan wel uit het gesteente waar ze in gevonden zijn, zo lijkt het. Wetenschappers hadden niet zonder meer een verklaring op de newberries. Verschillende teamleden houden er hun hypothesen op na.

Matijevic Hill
Er valt zoveel te zien rond Matijevic Hill. Opportunity is de tweede helft van 2012 bezig geweest om het gebied te onderzoeken. "We zijn de rondje aan het doen", aldus Steve Squyres, hoofdonderzoeker van het Mars Exporation Rover programma. "We doen een lus rond Matijevic Hill, net zoals iedereen zou doen bij aankomst op een nieuwe geologische omgeving. Het eerste wat je doet is rond te lopen, en je neemt wat foto's, om te zien wat er is."

Whitewater Lake bevat fragmenten van een donkerder laag, die waarschijnlijk uit een kleisoort bestaat. (NASA)

In november was Opportunity klaar met de ronde rond Matijevic Hill. De wetenschappers hadden hun keuze gemaakt en er kon geboord worden. De rover ging daarvoor terug naar de rots genaamd Whitewater Lake. De rotsen in deze omgeving hebben een vreemde coating en men wilde dat onderzoeken. Een rots genaamd Sandcherry leek het geschiktst en deze kreeg dus een behandeling met de RAT.

Gesteenten rond Matijevic Hill laten dunne witte lijnen zien. Deze "aderen" zijn vermoedelijk ooit gevormd in aanwezigheid van water. (NASA)

In december, terwijl Curiosity nog altijd getest werd (en dus nog niet echt in de wetenschappelijke fase gekomen was), werd bekend dat Opportunity klei gevonden had. Om precies te zijn smectiet. "Klei kan op een hoop manieren vormen", zegt Steve Squires, "maar niet in zeer zure omgevingen. Dus de aanwezigheid van klei wijst op waterige omstandigheden die veel gunstiger waren voor leven dan een zure omgeving." Er moet nog wel peer review plaats vinden voor de vondst van klei, maar het feit dat zowel MRO's CRISM als Opportunity deze vondsten hebben gedaan, is gunstig.

2013
De rol van de oude rover is nog altijd niet uitgespeeld en er zal nog een hoop te onderzoeken zijn waar Opportunity nu is. Gaat Opportunity de tien jaar halen? In ieder geval is de winter net achter de rug, dus het is niet ondenkbaar. Wel wordt de stoflaag op Opportunity's zonnepanelen steeds iets dikker. Stofhozen waaien soms wat stof weg, maar niet alles. Er blijft steeds een beetje meer stof achter. Ook Opportunity's levensduur zal ooit eindig blijken te zijn. Maar voorlopig doet hij het nog prima.

Als Opportunity klaar is rond Matijevic Hill, dan zal hij waarschijnlijk nog zuidelijker rijden. Bij een ander stuk van de kraterrand, Cape Tribulation, heeft MRO veel meer klei-gesteenten gevonden. We gaan het zien.


Bronnen: the Planetary Society, NASA's JPL, unmannedspaceflight.com.